መም ኣማረ ወልደስላሴ
መምርሒታት ምክዋን
ምዕራፍ ክልተ
ቅኑዕ ረባሕታ ግሲ ኣየናይ’ዩ፧
ብኣባ ዮሃንስ ገብረየሱስ፡ ጆን ማሶንን ካልኦትን ዝውከሉ ጸሓፍቲ ንመሰረተ ግሲ ‘ምዃን’ በዚ ዝስዕብ መገዲ የራብሑዎ፦ ኣነ ኢየ፡ ንስኻ ኢኻ፡ ንስኺ ኢኺ፡ ንሱ ኢዩ፡ ንሳ ኢያ፡ ንሕና ኢና፡ ንስኹም ኢኹም፡ ንስኽን ኢኽን፡ ንሶም ኢዮም፡ ንሳተን ኢየን።
ብኻልእ ወገን፡ ብፕሮፈሰር ስብሃቱ ገብረእግዝኣብሄር ኵፍሉን ካልኦት ብዙሓትን ዝውከሉ ጸሓፍቲ ግን ኣነ እየ፡ ንስኻ ኢኻ፡ ንስኺ ኢኺ፡ ንሱ እዩ፡ ንሳ እያ፡ ንሕና ኢና፡ ንስኹም ኢኹም፡ ንስኽን ኢኽን፡ ንሶም እዮም፡ ንሳተን እየን እናበሉ የራብሑዎ። እስኪ ነቲ ፍልልይ ብዕምቈት ነስተብህለሉ።
እምብኣር፡ ቅድሚ ዅሉ፡ ፈለማ፡ ብመርትዖ ብዝተደገፈ መገዲ ነቲ ቅኑዕ ኣማራጺ ንምድህሳስ ይፈተን። ብሓጺሩ፡ ረባሕታ ‘ምዃን’ 1. ብ‘ኢ’ ሳልስ ጥራይዶ፡ 2. እንዳ ‘የ’ ኣብ ዘለዉዎ ብ ‘እ’፡ ካልኦት ኣብ ዘለዉዎ ግን ብ ‘ኢ’ ብምርባሕ ይፈጸም፧ ዝብል ሕቶ እስኪ ንርአ።
እዚ ክትዕዚ፡ ንገለ ነበብቲ ሓዲሽ ኣይኰነን። ‘ካብ ኢዩ ወይ እዩ እቲ ቅኑዕ ኣየናይ’ዩ፡’ ኣብ ትሕቲ ዝብል ኣርእስቲ ብዙሕ ትንታነ ተኻይዱሉ’ዩ። ብመስረቱ፡ እዚ መልሰ እንፉት ሕቶ ተባሂሉ ዝጥቀስ ዓይነት እንክኸውን ካብቶም ክልተ ኣማራጺታት ነቲ ቅኑዕ ንምሕራይ ዝቐረበ ሕቶ’ዩ።
መርትዖ ምቕራብ እንክበሃል መጻሕፍቲ እዮም ኣብ ቅድሚት ዝስርዑ። ካብ ሕጊ ለጎ ሰርዳ፡ ጀሚሩ ክሳዕ ሕጂ ንዘለዉ ዕዮታት እንክንድህስስ፡ እንዳ ‘የ’ ኣብ ዘለውዎ፡ ብ‘እ’ ሳድስ፡ ካልኦት ኣብ ዘለዉዎ ግን ብ‘ኢ’ ሳልስ ዘካውኑ ንዕዮኦም፡ ብውጹእ መገዲ ይዛዝሙዎ እዮም። (ወንጌል ቅዱስ 1875፡ እንካብ ጦብያ ንኢጣልያ 1887፡ ሓደ ዛንታ 1926፡ ወርቁሃ 1956)
ንኣብነት፡. ወንጌል ቅዱስ 1875 ዓም ብደብተራ ማትዮስ
እንካ መንፈስ ቅዱስ እዩ ገጽ 3.
ትወልድ እያ 3.
እዚው እዩ 9.
ፍጹም እዩ 17.
ናትካማ እያ 18.
ክፉእ እዩ 20.
መንኪ እዩ 29.
መንፈስ ደኣ እዩ 34.
ለ. እንካብ ጦብያ ንኢጣልያ 1887 ዓም ብፍስሃ ግዮርጊስ
ሐ. ሓደ ዛንታ 1926–ዓም ዶ’ር ኣባ ገብረእየሱስ ሃይሉ
‘… ሓደ ወዶም ንሱ እዩ። ገጽ 3
‘…ክመውት ቅሩብ ተሪፉዎ እዩ ገጽ 3
‘…ኢየሱስ ተዂቡለይ እዩ። ገጽ 3
‘…ኢየሱስ ዝደቐለለይ ቈልዓ እዩ።’ ገጽ 3
‘…ብዝከኣሎ ስም ክጐርድ እዩ።’ ገጽ 3
‘…ብጠባዩ ፈታው ሰብ እዩ።’ ገጽ 3
‘…ጭክጭክ ምስ በሎ እዩ።’ ገጽ 10
‘…እንተወደቐ ከልዕሉ ንማለት እዩ።’ ገጽ 16
‘…ወዲ ባሕሩስ ኣይድፈርን እዩ።’ ገጽ 59
‘… ኵሉ ጽቡቕ እዩ ብለ ሓደ’ ገጽ 65”
’
ብኣንጻሩ፡ ንዅሉ ብ ‘ኢ’ ዘካውኑ ግን፡ ሸታሕታ ከጓንፎም ከሎ ይረአ እዩ። ኣብ ትግርኛ፡ ኣነ ኢየ፡ ንሳተን ኢየን፡ ንሱ ኢዩ፡ ንሳ ኢያ፡ ንሶም ኢዮም፡ ክብሉ ዝፍትኑ ባህሪ ትግርኛ እናሓንኰሎም ኣብ ጽሑፎም እየ፡ እዩ፡ እያ፡ እዮም፡ እየን፡ ክርከባ ግድን’ዩ።
(ዓቢዱዶ ትብሉዎ 1965/2003)፡ ጋዜጣ ደሃይ ኤርትራ፡ 13 ግንቦት 1946.)
ኣብነት፡ ‘ዓቢዱዶ ትብሉዎ፧’ ብኣገባብ ኢዩ’ያ ተኻዊና። እዞም ቀጺሎም ዝቐርቡ መራጐዲታት ነዚ የብርሁ።
‘…እምበአርከስ መጽሐፍ ወንኻ ዳርጋ ምውጻእ ኢዩ።’
‘…ዝተመዝገበ መጽሓፍ ስእሊ ምዃኑ ኣይተርፎን ኢዩ።’
‘…ካብ ናይ አርትስ ቅርንጫፍ ኢዩ።’
‘…አርት ስራሕ ክኸውን ቀዳምነቱ ኢዩ።’
እዞም መራጐዲታት ኣብ መእተዊ፡ ኣብቲ መቕድም ዝበሃል ክፋል እዮም ዝርከቡ። ኣብ ማእከልን መደምደምታን እቲ መጽሓፍ ግና ካልእ ኣገባብ ብብዝሒ ይርከብ።
‘… ኣብዚኣ ቁሩብተለይ ተጋግየ እዩ ዝብል ዝነበረ’ ገጽ 49
‘… ብዙሕ ሕንጻጻት ምስ አርአየና እዩ።’ ገጽ 49
‘… ኣብቲ ዛይድ እንታይ እዩ…..’ ገጽ 49
‘…ዘረባኣ … ድማ ቅኑዕ እዩ።’ ገጽ 81
‘… ከም ናታ ገይሩ ደስ ክብለካ ኣይክእልን እዩ።’ ገጽ 81
‘… መዝገበ’ውን አዐርዩ ተሓጒሱ እዩ። ገጽ 103
‘…መዝገበ ዝሐዘነሉ እዋን ሒዶት ኢዩ።’ ገጽ 103
‘…ጨጉሪ ርእሳ ደው ቢሉ እንከሎ ዘርእይ ኢዩ።’ ገጽ 103
እዚ ኣገዳሲ መርትዖ እዩ። ይዅን እምበር፡ ኣብዚ ሰዓትዚ፡ ካብዚ ዝበረኸ ጭብጢ ክቐርብ ተኻኢሉ ኣሎ። እዚ ብደረጃ ዝበረኸ ኰይኑ ዝርከብ ጭብጢ ኣመላኻቲ ኣገባብ ዝበሃል ኰይኑ ኣቕራቢኡ ድማ፡ ኣቶ ትካቦ ኣረስዕ ይበሃሉ።
