AMAN TEKESTE W.
ኣብ 1ይ ክፋል’ዚ ዓንቀጽ፡ ‘ብቛንቋ ትግርኛ ተደሪሶምን ተተርጒሞምን ዝተሓትሙ መጽሓፍቲ ኤርትራውያን’ ክንደይ ይበጽሑ? ዝብል ቴማ ዘበገሶ ዝጀመርኩዎ ጽሑፍ ሳላ ግዱሳት ውልቀ-ሰባት እቲ ዝርዝር መጽሓፍቲ ቀጻሊ እዩ ዘሎ።
ድርሰት ትግርኛ በታ ብ1887 ዝተሓትመት ጦብላሕታዊት ጽሑፍ ፍስሓ ጊዮርጊስ ከም ዝጀመረ ተሓቢሩ ነይሩ። ካብ ኢንተርነት ተወኪሰ ከም ዝረኸብኩዎ ኸኣ፡ ኣፍሪቃዊ ድርሰት ብሓደ ወዲ ጋና ኣብ 1911 {Ethiopia Unbound: studies in race emancipation} ብእንግሊዝኛ ጽሑፍ ከም ዝጀመረ ተመዝጊቡ ኣሎ። ናይ ሕትመት ዕድል’ውን ኣይረኸበትን’ምበር፡ “ሓደ ዛንታ” ትብል ናይ ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉ ብ1927 ዝተጻሕፈት ድርሰት ኣላ። እተን ካልኦት ድርሰታት ኣፍሪቃ ብእንግሊዝኛን ፈረንሳን ፖርቱቃልን (ላቲን) ክጽሓፋ ከለዋ፡ እዘን ናትና ፍሉያት ዝገብረን ብግእዛዊ ኢደ-ጽሕፈት (Script) ምሕታመን እዩ።
ናይ ሎሚ ዓንቀጸይ ብደቀ’ንስትዮ ዝተጻሕፈ መጽሓፍቲ ባሪኸዮ ኣሎኹ። ቀዳመይቲ ደራሲት ብቋንቋ ትግርኛ ኣበባ ተስፋጊዮርጊስ እያ፣ ኣብ 1966ን 1968ን ክልተ መጽሓፍቲ ደሪሳ። ቅድሚኣ ዝደረሰት ኣፍሪቃዊት ጓል-ኣንስተይቲ ከ ትህሉ ዶ ትኸውን?! እቶም ናይዚ ዓውዲ ተመራመርቲ ክሕብሩና ንትስፎ።
ከምቲ ልሙድ፡ ቅድሚ ሕጂ ዝተዘርዘሩ መጽሓፍቲ ንርዱእ ምኽንያት ይድገሙ እንተ ሃልዮም ብዀኾብ **** ኣመልኪተዮም ኣሎኹ።
*1 – ብደቀ’ንስትዮ ዝተደርሱ/ዝተተርጐሙ መጽሓፍቲ፤
****) “ንመን’የ ዝነግሮ?” – ኣበባ ተስፋጊዮርጊስ ባዓታይ – 1966
****) “መዓዛታት መግብን ኣተዓባብያ ሕጻንን” – ዛፈወርቅ ፍስሓ – 1966
****) “ዋይ ኣነ ደቀይ፡ ሰኣን ምምካትዶ” – ኣበባ ተስፋጊዮርጊስ ባዓታይ – 1968
****) “ታሪኽ ኢትዮጵያ ምስ ሕጽር ዝበለ ዛንታ ዓለም” – ያይንሸት ገብረእግዚኣብሔር – 1970
611) “መኣዛታት መግቢ ኣብ ጥዑይ ኣእምሮ” – ሃና ገብረዝጋቢሄር – 1976
612) “መግብን ኣመጋግብኡን” – ጸዳል በራኺ – 1986
613) “ሽጎም፡ ሓድገይ ሓርነት እዩ” – ገነት ስዩም (ሽጎም)
614) “እንዳ ዝብኢ” – ገነት ስዩም (ሽጎም)
615) “እታ ሳንጣ” – ትዕበ ተወልደ
616) “ይርሳዕ ድዩ?” – ትዕበ ተወልደ
617) “ህይወት ገድሊ” – ዮርዳኖስ ተኽለ
618) “ኣድጌታ” – ዮርዳኖስ ተኽለ – 2013
****) “እጃም” – ዮርዳኖስ ተኽለ/ፎርቱና ገብረገርግሽ
****) “ዝደቀሰ ኣንበሳ፡ ግጥምታት ጽንዓት ኣብ መኸተ” – ህድኣት ኤፍሬም
****) “ቅድሚ ቀዳማይ” – ኣርያም ወልደኣብ – 2014
****) “ማበ” – ጽገ መንገሻ
619) “ዕጫ ዘይተወልደ ዕሸል” – ንግስቲ ገ/ዮሃንስ ዑቕባዮሃንስ – 2013
620) “ሻርባን ብሩርን” – ናጽነት ኣፍወርቂ – 2005
621) “ባና ካብ ደልሃመት” – ናጽነት ኣፈወርቂ – 2013
622) “ሄለን፡ ኔረ ኢለ ኣይሕሱን” – ምንያ ጸጋይ
623) “ሙላ ነስረዲን” – ምንያ ጸጋይ
624) “ቀያሕ ቆቢዓ” – ምንያ ጸጋይ
625) “ድርብ ፍቕሪ ማክዳ” – ሄለን ሃብተማርያም
626) “ክልተ ህይወት” – ተበርህ ተስፋሁነይ
627) “ፍቕሪ ዕውር ድዩ መስተውዓሊ?” – ጉዕመሽ ይስሓቕ – 1989
628) “ባህሊ – ጾታ፡ ኣይግድን!” – ጉዕመሽ ይስሓቕ – 1987
629) “ምስ ናፍቖተይ” – ኣጸደ መስፍን
630) “ቀመማት ሂወት” – ኣጸደ መስፍን
631) “እቲ ሓያል ፍቕሪ” – ትብለጽ ኣፈወርቂ
632) “ራሄት” – ፋጥና ዛህራ መሓመድ
633) “ዘራእቲ ዕግርግር” – ሩት ስምኦን – 2014
634) “ዮጋ” – ሩት ስምኦን – 2008
635) “ዓፍየት – ክሳብ መዓስ?” – ተጋ/ ሩት ስምኦን – 1990
636) “መዝገበ ቃላት ፈረንስኛ ትግርኛ” – ሩት ስምኦን
****) “ቺፒ” – ሩት ስምኦን
637) “ኮሊልኩም ሃቡና” – ሲስተር ገነት ስዩም
638) “መዓርነት ብስራሕ ተኻፋልነት” – ኣመተ ገብረማርያም
639) “መምሃሪ ሃገራውን ኣህጉራውን ምድላው መግቢ” – ፍረወይኒ ገብረሂወት
640) “ደቂ-ተባዕትዮ ካብ ማርስ፡ ደቀ’ንስትዮ ካብ ቬኑስ” – ጽገሃና ገብረገርግሽ
641) “ክሽነና” – ዘምዘም ዓብዱሰላምን ራሕማ ዓብዱሰላምን
642) “ክንድ ሽሕ” – ሉችያ ክብሮም
643) “መሪጸልኪ ሓፍተይ” – ትዕግስቲ መንግስቱ – (2016)
644) “ፍኖት” – መም/ ኣብርሀት ምስግና – 2016
645) “መኣዲ ልብ-ወለድ” – መም/ ኣብርሀት ምስግና 2013
646) “ይጽንሓልኪ” – ብርኽቲ ፍስሃየ
647) “ትዕቢት ጎልያድ” – ናጽነት ኣስመሮም
648) “ኣሶንያ” – ካብሰብወርቂ ኣብርሃም – 2015
649) “ክንክን ጥዕና ኣብ ግዜ ጥንሲ፡ ሕርሲ፡ ድሕሪ ሕርሲ” – እልልታ ኣብርሃም – 2014
650) “ክንክን ኣስናን ህጻናትን ቈልዑን” – ዶ/ር ላይነሽ ገብረሂወት
*2 – ልቢ-ወለድ፡ (ድሕሪ 1974 ዝተሓትሙ) ፤
651) “ድኳን ትበርህ” – በየነ ሃይለ – 2003
652) “ትጽቢት ባህጉ” – በየነ ሃይለ – 2006
653) “መግዛእቲ ስኞራ” – ገብረእግዚኣብሄር ገብረመስቀል
654) “ዕላል ስደት” – ገብረእግዚኣብሄር ገብረመስቀል – 1988
655) “ሮዛን ሰሌን 1ይን 2ይን ክፋል” – እስጢፋኖስ ገብረሚካኤል –
656) “ሓጎስ ድዩ ጓሂ” – ኣስመሮም ዘርአ – 2006 (ድሕሪ 35 ዓመታት ዝተሓትመ)
657) “ዕጫ ሓንቲ-ስድራ” – ሰሎሞን ድራር
658) “መሳዂቲ ማይ-ምነ” – ሚካኤል ኣዶናይ
659) “ብላይ ሽዳ” – ኣንገሶም ኢሳቕ
660) “ስውርቲ ቤት ማሕቡስ” – ኣንገሶም ኢሳቕ – 1990
661) “ግዳይ” – ቢንያም ዮሴፍ
662) “መቕሊ ኣይኽላእኻ” – ተስፋስላሴ ዓንደሃይማኖት (ባሓይ)
663) “ሓወልቲ መቓብረይ” – ግርማይ በርሀ – 1988
664) “ሰልሚ ሰሜን” – ሹመንዲ ዑቕባሚካኤል – 2011
665) “ተደጎል” – ማሕሙድ ኢብራሂም – 2014
666) —– (ምስ ሰበይ ክበኣስ ኣይኮንኩን፡ ኣብዛ ቊጽርስ ኮቶ ስም ኣይጠቕስን!) ——-
667) “ክሳዕ መዓስ” – ጀማል ኢብራሂም – 1991
668) “ገርግስ” – ዓብደልቃድር ኣሕመድ
669) “ምዑዝ ፍቕሪ ኣልማዝ” – ኣሕመድ ሓሰን ኢብራሂም
670) “ምቅርቲ ደብዳቤ” – ኣብርሃ ሩፋኤል
671) “ግራተይ ምስክረይ” – ደበሳይ ሞሳዝጊ ስእላይ – 1975
672) “ቢንያም እቲ መከረኛ መንእሰይ” – ጊደ ሓድጉ ሓማድ – 1975
673) “ቀያሕ መንዲል” – ሰመረ በርሀ
674) “ዓዚዛ” – ዮሴፍ ሰሎሞን
675) “ወዲ-ረዛን” – ጎይትኦም ጊለ
676) “ብፍቕሪ ኢና ንነብር” – ጎይትኦም ጊለ
677) “ዮርዳኖስ” – ሳሙኤል ገብረህይወት – 1997
678) “ንብዓት ኤርትራውያን” – ሃይለ ተስፋዝጊ
679) “ሰምሃርን ወላዲታን” – ብሩኽ ሃብተሚካኤል
680) “እዱድ ዘመተ” – ሃይለሚካኤል ሃ/ስላሴ (ሊንጎ)
681) “ሓሞት ኣብ ድሎት” – ሃይለሚካኤል ሃ/ስላሴ (ሊንጎ) – 2001
682) “ምስጢር” – ገረዝጊሄር ጋይም
683) “ባና፡ ታሪኽ ፍቕሪ ሙሴን ማናን” – ዳዊት ይስሓቕ
684) “ዳማ፡ ታሪኽ ፍቕሪ ሙሴን ማናን (2ይ ክፋል)” – ዳዊት ይስሓቕ
685) “ሕብእቲ መልኣኽ” (ክልተ ዛንታታት) – ብንያም ፍስሃጽዮን
686) “ልቢ ሳሌም” – ብንያም ፍስሃጼን
687) “ጸጋ” – ኣስመሮም ሃብተማርያም
688) “እታ መርዓት” – ኣስመሮም ጸጋብርሃን
689) “ኣብ ጉዕዞ” – ኣስመሮም ጸጋብርሃን
690) “ተመርዓውኒ’ባ” – ጸጋብርሃን ጎይትኦም – 2013
691) “ንኽልቴና’ባ ተመርዖ” – ጸጋብርሃን ጎይትኦም
692) “ዛንታ ሄለን” – ጸጋብርሃን ጎይትኦም – 2010
693) “ኣይወድኻን’ዩ” – ጸጋብርሃን ጎይትኦም – 2005
694) “መኸተ” – ሰለሙን ድራር – 1988
695) “ቀይሕ ንብዓት” – ሰሎሞን በርሀ
696) “ፍርዲ ጎቦ-ዓረይ” – ሚካኤል ኣዶናይ – 1988
697) “ተኽለወይኒ” – ግርማይ ወልደገርጊስ /ምንኪንኖ – 2003
698) “በጃ ሓርነት” – እዮብ ብእምነት
699) “ኣይመፍቀርኩን” – ኣብርሃም ገብረመድህን – 1986
700) “ንፍታሌም” – ፍሻለ ተስፋይ
701) “ሉል ካብ ኣፍ ገበል” – ግርማጽዮን ኪዳነ – 2013
702) “ማዕበላዊ መገሻ” – የዕብዮ መስፉን – 2013
703) “ኣልማዝ ብኣልማዝ” – ሳሙኤል ሃብተሚካኤል – 2015
704) “ኣዛዴላ” – ምስጉን ኣብርሃ – 2015
705) “ሚርያም ኣብዚ ነይራ” – ሳልሕ ‘ቃዲ’ ጆሃር
706) “ልኡኽ መንግስቲ” – ኣኸዲር ኣሕመዲን
707) “ሎሚ ዑና ጽባሕ ህንጻ” – ተስፋዝጊ ስብሃቱ – 1983
708) “ዕንባባ ፍቕሪ ምስ ልባዊ ሕድሪ”- ፖሞድያን መ/ብርሃን – 1990
709) “ውርሰይ፤ ውርሲ – ወራሲ” – ብርሃነ ሰሎሞን – 1989
710 “ገለስ ኣሎ” – ተዓገስ ኣፍወርቂ – 1988
*3 – ስነ-ልቦናዊ መጽሓፍቲ፤
711) “ሜላታት ዕውት ህይወት” – ዮናስ ሃይለ – 2011
712) “ሜላ – ህይወት” – ዮናስ ሃብተ
713) “መልሲ ንሰብ ሓዳር” – ዮናስ ወ/ሩፋኤል
714) “ሓንቲ ዓለም፡ ፍልስፍናን ኣስተንትኖን” – ኣማኑኤል ሳህለ – 2012
715) “ብሜላ ምንባር” – ዶ/ር ሮቤል ኪዳነ
716) “ሜላታት ህይወት” – ዮናስ ሃብተ (ምስ 572 ቸክ ግበራ)
717) “ሜላ ኣተዓባብያ ቈልዑ ኣብ ስደት” – ተስፋምህረት ገብረመድህን (ተስፎም)
718) “ባህጊ፡ ብሉጽ ሜላታት ኣተዓባብያ ደቅና” – ተስፋብርሃን ሚካኤል
719) “ቀልቢ” መም/ ኣቤል ኣብርሃ – (2012)
720) “ቀልቢ ቊ2፡ ስትራተጂ ህይወት” መም/ ኣቤል ኣብርሃ
721) “እታ ምስጢር” – ፍጹም እምሃ
722) “ምስጢር ዓወት ምስጢር ህይወት” – ግርማይ ደበሳይ
723) “ምንጪ ዓበይቲ ሓሳባት” – ሚካኤል ዮሃንስ
724) “ብርሃን ኣእምሮ” – ዑቕባይ በርሀ – 2011
725) “ኣብ ፍቕርን ሓዳርን ብኸመይ ትዕወት” – ሙልጌታ ርእሶም – (2008)
726) “ውዱን ህይወት” – ምሕረትኣብ ዓንደብርሃን + ወይኒ ዮሃንስ
727) “ብጾታኺ ተሓበኒ” – መለስ ወልደስላሴ
728) “ደሓን ኩኒ ድኽነት” – መለስ ወልደስላሴ
729) “ስነ-ልቦና ዓወት” – መለስ ወልደስላሴ
****) “እቲ ምስጢር” – ስዒድ ሳልሕ
730) “ሳይኮሎጂ ክልቲኡ ጾታ” – ዶ/ር ረዘነ ሃብተማርያም
731) “ኪንዮው እወታዊ ኣተሓሳስባ” – ገደ ኣስራት
732) “ክትዕወት ትኽእል ኢኻ” – ኣፎና ቸርነት
734) “መፍትሕ መዓልታዊ ንጥፈታት” – ሃይለ ወልዱ
735) “ባብ ውሽጣዊ ሰላም” – ቴድሮስ በርሀ
736) “ሓደ ፍጥረት ኣብ ክልተ ዓለም” – መንገሻ ሃብተ
737) “እቲ ዕዉት ባህርይ” – ጐይትኦም ተስፋይ፥ ሙዚት ግርማይ
738) “ልቦና ኣፍሪቃዊ ዓለም” (ትርጒም) – መም/ ሳህለ ወልደጋብር
739) “ፍኖት-ዓወት ተማሃራይ” – እስቲፋኖስ ሳሚኤል
740) “ራእይ ዘሎዎ ወለዶ” – ቀሺ ግደይ ገብረጻድቕ – 2016
ይቕጽል!
(እቲ ልብ-ወለድን ስነ-ልቦናን ከከም ኩነታቱ ክቕጽል እዩ። ዋላ’ቲ ድርሰት ብደቀ’ንስትዮ ዝብል’ውን ኣብዚ ዘብቕዕ ኣይኮነን። ንሱ’ውን ዝተረፈ እንተ ሃልዩ፡ ምስ ካልእ መጽሓፍቲ ብምዃን ኣብ ዝቕጽል ክፋላት ክድመር እዩ)
